2 października 2020
A A A

Przyczyny powstawania nowotworów

Zachorowalność na nowotwory stale rośnie i są one jedną z głównych przyczyn zgonów w Europie. Przede wszystkim dotyczą osób w średnim i starszym wieku, ale o ryzyku zachorowania decyduje styl całego naszego życia.

Dlaczego chorujemy na nowotwory?

Wiele nowotworów, na które chorujemy wynika w dużym stopniu z trybu życia, jaki prowadzimy. Wpływ mają takie czynniki, jak: dieta, aktywność fizyczna, palenie papierosów, picie alkoholu, stres oraz sen. Niestety, w obecnych czasach stresujemy się coraz więcej, a w ślad za tym często idą nieprzespane noce, chęć sięgnięcia po papierosa i brak czasu na aktywny odpoczynek. Odsetek osób palących papierosy nie zmienił się istotnie przez ostatnich kilka lat. Dodatkowo, wraz z łatwiejszym dostępem do słodyczy, słodkich napojów gazowanych oraz żywności typu fast-food, częściej wybieramy te opcje zamiast domowych obiadów. W efekcie coraz więcej Polaków ma nieprawidłową masę ciała. Na całym świecie rośnie także odsetek dzieci z nadwagą i otyłością, które wchodzą w dorosłość bardziej podatne na zachorowanie, ponieważ nadmierna masa ciała jest jednym z czynników rakotwórczych. Nieodpowiednia dieta, bazująca na zbyt małej ilości świeżych warzyw i owoców także przyczynia się do zwiększenia tego ryzyka. Niekorzystny wpływ mają również brak aktywności fizycznej oraz spożywanie wysokoprocentowego alkoholu.

A co z genetyką?

Genetyka jest bardzo silnie powiązana z rozwojem nowotworu, ale niekoniecznie ze względu na dziedziczenie – choroba ta powstaje w wyniku długotrwałego gromadzenia się uszkodzeń w materiale genetycznym. Uszkodzenia te powstają pod wpływem ekspozycji na czynniki rakotwórcze oraz są efektem prowadzonego stylu życia. Po przekroczeniu pewnego krytycznego punktu, komórki mogą stać się uszkodzone w taki sposób, że zaczynają niekontrolowanie dzielić się i rosnąć – w ten sposób powstaje nowotwór. Zdrowy tryb życia pozwala nam zmniejszyć ilość uszkodzeń w DNA, a w związku z tym również ryzyko wymknięcia się komórek spod kontroli.

Około 10% nowotworów faktycznie może być dziedziczona poprzez przekazanie mutacji w określonych genach. Najbardziej znane geny predysponujące do rozwoju nowotworów to BRCA1 i BRCA2. Pierwszy z nich predysponuje do zachorowania na raka piersi i jajnika, natomiast drugi na raka piersi, jajnika, trzustki i pęcherza moczowego. Mutacje w tych i innych genach odpowiedzialnych za zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu są stosunkowo mało rozpowszechnione w populacji. Dotyczą one rodzin, w których zachorowania występują od kilku pokoleń, a u osób dotkniętych chorobą, diagnoza stawiana jest w młodym wieku. W takich przypadkach uzasadnione może być przeprowadzenie badań genetycznych, o które warto zapytać lekarza.

Jakie czynniki są rakotwórcze?

Klasycznie wyróżnia się chemiczne, fizyczne oraz biologiczne czynniki rakotwórcze. Najbardziej znane czynniki przedstawia poniższa tabela.

Czynniki chemiczne     Czynniki fizyczne Czynniki biologiczne
  • Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (emisja dymów przemysłowych, palenie w piecach domowych, gazy z rur wydechowych aut),
  • Nitrozaminy (dym tytoniowy, wędzone artykuły spożywcze, zanieczyszczenie wody do picia azotanami i azotynami),
  • Aflotoksyny (pleśń z artykułów spożywczych np. orzechów, zboża),
  • Nieorganiczne substancje lub pierwiastki, jak: azbest, arsen, nikiel, chrom, ołów.    
  • Promieniowanie jonizujące (np. promienie rentgenowskie w nadmiernej ilości, promienie gamma),
  • Promienie ultrafioletowe UV (pochodzące ze słońca i wytwarzane przez aparaty).  

 

 

  • HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) i HSV (wirus opryszczki płciowej) – rak szyjki macicy,
  • Wirus zapalenia wątroby typu C – rak wątroby,
  • Wirus Epsteina-Barra (EBV) – mięsak Burkitta.

 


    ​

 

 

 

 

 

                                                                 

Profilaktyka

Ponad połowy zachorowań na nowotwory można uniknąć, wprowadzając zmiany w swoim stylu życia. To, jak powinniśmy funkcjonować na co dzień bardzo dobrze przedstawia Europejski Kodeks Walki z Rakiem.

1.  Nie pal i nie używaj tytoniu w żadnej postaci. Unikaj palenia biernego, a jeśli jesteś palaczem i nie jesteś w stanie rzucić palenia – zgłoś się po pomoc do swojego lekarza oraz unikaj palenia przy innych.
2.   Utrzymuj prawidłową masę ciała, czyli BMI nieprzekraczające 25 kg/m2. Przestrzegaj zaleceń prawidłowego sposobu żywienia:

  • jedz dużo produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, warzyw i owoców, aby dostarczyć sobie odpowiednią podaż błonnika;
  • ogranicz spożycie wysokokalorycznych, przetworzonych produktów spożywczych i unikaj napojów słodzonych;
  • ogranicz spożycie mięsa czerwonego i żywności z dużą zawartością soli (skorzysta na tym także Twoje serce).

3.    Bądź aktywny fizycznie w codziennym życiu. Staraj się wykonywać minimum 150 min. ćwiczeń o umiarkowanej intensywności lub 75 min. ćwiczeń o wysokiej aktywności w ciągu tygodnia. Ogranicz czas spędzany na siedząco lub leżąco. Wprowadź drobne zmiany do swojego życia – wybieraj schody zamiast windy, na małe dystanse wybieraj rower zamiast auta.
4.    Jeśli pijesz alkohol dowolnego rodzaju, ogranicz jego spożycie lub zrezygnuj z niego całkowicie. Limit dzienny spożycia alkoholu dla mężczyzny wynosi 2 porcje dziennie, czyli 20g etanolu. Ilość ta odpowiada w przybliżeniu 2 szklankom piwa / 2 kieliszkom wina / 2 małym kieliszkom mocnego alkoholu (np. wódki). Dla kobiet limit ten wynosi 1 porcję dziennie.
5.    Unikaj nadmiernej ekspozycji na promienie słoneczne i szczególnie chroń przed nią dzieci. Zabezpieczaj się przed słońcem i zawsze używaj kremów z filtrem.
6.    Nie korzystaj z solarium.
7.    Chroń się przed działaniem substancji rakotwórczych w miejscu pracy. Postępuj zgodnie z zaleceniami dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy.
8.    Kobiety powinny pamiętać o tym, że: 

  • karmienie piersią zmniejsza u matki ryzyko zachorowania na raka. Jeśli możesz, karm swoje dziecko piersią; 
  • hormonalna terapia zastępcza zwiększa ryzyko rozwoju niektórych rodzajów nowotworów. Ogranicz jej stosowanie.

9.    Zadbaj o to, aby Twoje dzieci poddano szczepieniom ochronnym przeciwko: 

  • wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (dotyczy noworodków); 
  • wirusowi brodawczaka ludzkiego – HPV (szczególnie dziewczynki).

10.    Bierz udział w zorganizowanych programach badań przesiewowych w celu wczesnego wykrywania: 

  • raka jelita grubego (zalecenie dotyczy zarówno mężczyzn, jak i kobiet); 
  • raka piersi (u kobiet); 
  • raka szyjki macicy (u kobiet).

7 objawów alarmowych

  1. Zaburzenia oddawania stolca i moczu. Mogą wskazywać na raka jelita grubego, prostaty, pęcherza lub nerki. Nowotwór rozwijający się w obrębie jelita powoduje zablokowanie jego światła, co może objawiać się zaparciem, biegunką, bolesnymi wzdęciami, krwią w stolcu lub krwawieniem z odbytu. Problemy związane z układem moczowym, takie jak trudności w rozpoczęciu oddawania moczu, częstomocz, krew w moczu czy ból związany z jego oddawaniem mogą wskazywać na infekcję, bądź rozwijający się nowotwór pęcherza, prostaty lub nerki.
  2. Przewlekłe owrzodzenia skóry (utrzymujące się dłużej niż 3 miesiące), które nie goją się lub krwawią, a także zgrubienia lub guzki w obrębie skóry lub błony śluzowej jamy ustnej. Mogą wskazywać na rozwijający się nowotwór skóry lub jamy ustnej. Nowotworowe owrzodzenia są zwykle bezbolesne, więc nie czekaj z sięgnięciem po pomoc.
  3. Patologiczna (nietypowa) wydzielina, wydobywająca się z otworów naturalnych ciała lub brodawek. Ropne upławy lub nietypowe krwawienia z dróg rodnych mogą być objawem nowotworu macicy, a krwioplucie raka płuca.
  4. Guzki lub guzy pojawiające się w dowolnym obszarze ciała. Mogą wskazywać na nowotwory tkanek miękkich (mięsaki), piersi lub jąder. Piersi i jądra wymagają szczególnej czujności, ponieważ guzki przez długi czas pozostają niezauważone – dlatego tak ważna jest samobadanie tych okolic.
  5. Trudności oraz ból przy przełykaniu (zwłaszcza jeśli chodzi o produkty stałe) lub utrzymująca się niestrawność. Może świadczyć o nowotworze przełyku lub żołądka.
  6. Przewlekły kaszel lub chrypa, czyli utrzymujące się powyżej 8 tygodni. Mogą świadczyć o nowotworze płuca lub krtani.
  7. Zmiany w wyglądnie znamion, szczególnie w zakresie ich symetrii, obwodu, koloru i wielkości. Każda zmiana w wyglądzie znamienia powinna skłonić nas do wizyty u lekarza, gdyż może być to oznaka rozwijającego się czerniaka.

Jeśli zauważysz u siebie którykolwiek z tych objawów, niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem – może być to początek rozwijającej się choroby nowotworowej!


Katarzyna Łyś,  Biuro Medyczne PZU Zdrowie